Από μια ζωή κενή Νοήματος και άδεια σε μια Ζωή με Νόημα μια ζωή που να μας αξίζει να την ζούμε. Εξαιρετικό κείμενο του σ. Αντώνης Ανδρουλιδάκης Η ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΜΑΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ
Μάλλον δεν καταλάβαμε ακριβώς πότε έγινε, αλλά κάπου στην πορεία η διάθεση βάρυνε. Όχι απότομα. Σιγά σιγά, σαν να χαμήλωσε η ένταση της ίδιας της ζωής. Δεν χρειάζεται πλέον να ρωτήσεις κάποιον «πώς είσαι;» για να καταλάβεις. Αρκεί να τον παρατηρήσεις λίγο περισσότερο. Στον τρόπο που μιλάει. Στον τρόπο που σωπαίνει. Στον τρόπο που αποφεύγει να ελπίσει.
Κάτι έχει μετατοπιστεί. Όχι μόνο στις συνθήκες ζωής, αλλά στον ίδιο τον τρόπο που βιώνεται η ζωή.
Στην ψυχολογική γλώσσα, η κατάθλιψη δεν είναι απλώς λύπη.
Είναι απώλεια νοήματος, απώλεια ενέργειας, απώλεια προσανατολισμού. Κι' αυτό που έχει ενδιαφέρον σήμερα δεν είναι μόνο η αύξηση των διαγνώσεων. Είναι ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι, χωρίς απαραίτητα να πληρούν διαγνωστικά κριτήρια,
περιγράφουν κάτι παρόμοιο: δυσκολία να κινητοποιηθούν, αίσθηση ατονίας, χαμηλή προσδοκία για το μέλλον και μια διάχυτη κόπωση που δεν εξηγείται εύκολα.
Δεν πρόκειται για έντονη απόγνωση. Πρόκειται για κάτι πιο χαμηλότονο και γι’ αυτό πιο ανθεκτικό: μια βουβή μείωση της ζωτικότητας.
Αν το δούμε ιστορικά, το φαινόμενο αυτό αποκτά μια ιδιαιτερότητα. Υπήρξαν περίοδοι όπου οι άνθρωποι ζούσαν με λιγότερα: λιγότερες ανέσεις, λιγότερη ασφάλεια, λιγότερες επιλογές.
Και όμως, η υποκειμενική εμπειρία της ζωής δεν περιγράφεται πάντοτε ως πιο βαριά.
Σήμερα, σε ένα περιβάλλον όπου πολλά έχουν βελτιωθεί σε υλικό επίπεδο, η ψυχική εμπειρία φαίνεται να έχει επιβαρυνθεί.
Αυτό υποδηλώνει ότι το πρόβλημα δεν εντοπίζεται μόνο στο «πόσο έχουμε», αλλά στο «τι σημαίνουν αυτά που έχουμε».
Αν αυτή η αίσθηση μοιάζει υποκειμενική, τα δεδομένα δείχνουν ότι δεν είναι. Στην Ελλάδα, περίπου το 7% του πληθυσμού πάσχει από κατάθλιψη. Αν μεταφράσουμε αυτό το ποσοστό σε ανθρώπους, μιλάμε για πάνω από 600.000 ενήλικες που ζουν με κλινική κατάθλιψη. Και αυτός είναι ο πιο «ορατός» αριθμός. Αν συμπεριλάβουμε όσους βιώνουν ήπια ή αδιάγνωστα συμπτώματα -εκείνους που λειτουργούν αλλά χωρίς ενέργεια, χωρίς προσανατολισμό- τότε το φαινόμενο αφορά 1,5 – 2 εκατομμύρια ανθρώπους που βιώνουν κάποια μορφή ψυχικής επιβάρυνσης
Δεν πρόκεται δηλαδή για μια εξαίρεση, αλλά για ένα νέο συλλογικό υπόστρωμα.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο αποκαλυπτική αν δει κανείς τα δεδομένα από τις αναλύσεις αστικών λυμάτων στην Ελλάδα. Στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αντικαταθλιπτικές ουσίες ανιχνεύονται σταθερά σε καθημερινή βάση, σε συγκεντρώσεις που αντιστοιχούν σε εκατοντάδες ημερήσιες δόσεις ανά 1000 κατοίκους. Δεν πρόκειται για περιστασιακή χρήση ούτε για «ακραίες» περιπτώσεις.
Παράλληλα, στα ίδια δεδομένα εμφανίζονται σταθερά ίχνη ψυχοτρόπων ουσιών, δείχνοντας ότι η ανάγκη για ανακούφιση δεν περιορίζεται στα φάρμακα, αλλά διαπερνά την καθημερινότητα με κάθε διαθέσιμο μέσο.
Πρόκειται για μια ευρεία, σταθερή κατανάλωση που αποτυπώνει μια κοινωνία η οποία δεν καταρρέει - αλλά ρυθμίζεται χημικά για να συνεχίσει να λειτουργεί.
Εδώ εμφανίζεται μια κρίσιμη αντίφαση, που δεν είναι μόνο ψυχολογική αλλά και κοινωνική. Ζούμε σε μια χώρα που είναι ταυτόχρονα: τουριστικά ευχάριστη, γεωπολιτικά "χρήσιμη" και
υπαρξιακά άδεια. Και αυτή η τριπλή συνθήκη δεν είναι απλώς περιγραφή. Είναι εξήγηση.
Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι το τρίτο. Όταν το ερώτημα «γιατί υπάρχουμε μαζί» σιωπά ή αποσιωπάται, τότε τίποτα δεν αρκεί.
Η οικονομία μπορεί κάπως να λειτουργεί. Η χώρα μπορεί να είναι κάπως σταθερή. Η καθημερινότητα μπορεί να είναι κάπως διαχειρίσιμη. Αλλά χωρίς νόημα, όλα αυτά δεν μεταφράζονται σε ζωτικότητα. Και εδώ ακριβώς γεννιέται η συλλογική δυσθυμία.
Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο αυτής της κατάστασης
είναι ότι δεν βιώνεται ως σοβαρή κρίση. Δεν υπάρχουν εκρήξεις.
Δεν υπάρχει συνεχής ένταση. Αντίθετα, υπάρχει μια μορφή προσαρμογής: οι άνθρωποι συνεχίζουν κάπως να εργάζονται, συνεχίζουν κάπως να σχετίζονται, συνεχίζουν κάπως να ζουν.
Αλλά με χαμηλότερη ένταση. Σαν να έχει μειωθεί η ένταση της ίδιας της ζωής.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναπτύσσονται τρόποι διαχείρισης:
φαρμακευτική υποστήριξη, υπερ-απασχόληση, ψηφιακή απόσπαση, περιορισμός των προσδοκιών, πάσης φύσεως εξαρτήσεις ως ανακουφιστικά παυσίπονα.
Ο στόχος δεν είναι η ευτυχία. Είναι η προσαρμογή σε μια πραγματικότητα που όλο και πιο πολύ μοιάζει να μην έχει νόημα.
Οι πιο πολλοί προσπαθούμε να συνεχίσουμε να λειτουργούμε
μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν μας εμπνέει για τίποτα.
Όταν αυτή η κατάσταση γίνεται μαζική μειώνεται η διάθεση για συμμετοχή, ενισχύεται ο κυνισμός και αποδυναμώνεται η συλλογική πράξη. Όχι επειδή οι άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται,
αλλά επειδή δεν πιστεύουν ότι έχει νόημα.
Και έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η απουσία νοήματος παράγει αποχή, και η αποχή ενισχύει την απουσία νοήματος.
Πολλοί άνθρωποι δεν περιγράφουν μόνο δυσκολίες. Περιγράφουν μια αίσθηση: ότι κάτι φθείρεται αργά. Όχι θεαματικά, αλλά σταθερά.
Η χώρα μπορεί να φαίνεται ζωντανή, αλλά η εσωτερική της συνοχή και ζωτικότητα αποδυναμώνεται. Μια νεκροζώντανη χώρα.
Πώς βγαίνει κανείς από αυτό;
Αν το πρόβλημα είναι απώλεια νοήματος, η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο λειτουργική. Δεν αρκεί να βελτιωθούν οι συνθήκες.
Χρειάζεται να ανασυσταθεί το «γιατί».
Και αυτό σημαίνει: επανασύνδεση με ουσιαστικές σχέσεις,
επένδυση σε δημιουργία, όχι μόνο κατανάλωση, αποδοχή του ρίσκου που συνεπάγεται κάθε μορφή νοήματος.
Και μια τελευταία σκέψη.
Ίσως η συλλογική μας δυσθυμία δεν είναι απλώς πρόβλημα.
Είναι και ένδειξη. Ότι μια κοινωνία έχει φτάσει σε ένα σημείο
όπου η όποια λειτουργία δεν αρκεί πια.
Το πρόβλημα δεν είναι πως δεν μπορούμε να ζήσουμε. Είναι ότι δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να καταλάβουμε γ ι α τ ί.