Αντώνης Ανδρουλιδάκης
Η σύγχρονη δυτική κοινωνία θεμελιώνεται πάνω σε μια φαινομενικά αυτονόητη αρχή: ότι ο άνθρωπος είναι, ή οφείλει να είναι, ορθολογικός. Να σκέφτεται καθαρά, να επιλέγει αποτελεσματικά, να δρα με βάση στόχους. Ωστόσο, αν μετακινηθούμε από το επίπεδο της θεωρίας στο επίπεδο της εμπειρίας, προκύπτει ένα πιο ανησυχητικό ερώτημα: τι χρειάζεται να αποσιωπηθεί, να περιοριστεί ή να αποκοπεί, ώστε αυτός ο «ορθολογικός άνθρωπος» να μπορέσει να υπάρξει;
Η απάντηση φαίνεται να οδηγεί σε μια μορφή υ π α ρ ξ ι α κ ο ύ α κ ρ ω τ η ρ ι α σ μ ο ύ. Όχι με την έννοια μιας βίαιης και ορατής απώλειας, αλλά ως μια σταδιακή, εσωτερικευμένη διαδικασία αποκοπής από τη βιωμένη εμπειρία. Ο σύγχρονος άνθρωπος καλείται να διαχωρίσει το συναίσθημα από τη δράση, να περιορίσει την εσωτερική του πολυφωνία και να συγκροτήσει έναν εαυτό συνεκτικό, προβλέψιμο και λειτουργικό. Αυτό που παρουσιάζεται ως «ωριμότητα» ή «αυτοέλεγχος» ενδέχεται, στην πραγματικότητα, να είναι μια συστηματική αποδυνάμωση της εμπειρικής πληρότητας του εαυτού.
Ο ορθολογισμός, όπως έχει δείξει η σύγχρονη κοινωνική θεωρία, δεν είναι απλώς μια γνωσιακή ικανότητα, αλλά ένα κ α ν ο ν ι σ τ ι κ ό π ρ ό τ υ π ο ύ π α ρ ξ η ς. Δεν περιγράφει μόνο πώς σκέφτονται οι άνθρωποι, αλλά καθορίζει πώς οφείλουν να σκέφτονται και να δρουν. Στο πλαίσιο αυτό, το άτομο εκπαιδεύεται να αποσυνδέεται από ό,τι δεν εξυπηρετεί τη λειτουργικότητα: συναισθήματα που δεν μπορούν να μεταφραστούν σε δράση, εσωτερικές συγκρούσεις που καθυστερούν την απόφαση, υπαρξιακά ερωτήματα που δεν οδηγούν σε αποτέλεσμα.
Έτσι, η αποστασιοποίηση -που συχνά μπορεί να λαμβάνει και ψυχοπαθολογικά χαρακτηριστικά- δεν εμφανίζεται ως αποτυχία, αλλά ως επιτυχία προσαρμογής. Το άτομο που μπορεί να «μην νιώθει για να λειτουργεί» είναι, από τη σκοπιά του συστήματος, πιο αποτελεσματικό. Μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της εργασίας, να διαχειριστεί την πολυπλοκότητα της καθημερινότητας και να παραμείνει συνεπές στους ρόλους του. Με αυτή την έννοια, ο υπαρξιακός ακρωτηριασμός δεν είναι παρενέργεια, αλλά προϋπόθεση λειτουργικότητας.
Ωστόσο, αυτή η προσαρμογή έχει ένα βαθύ τίμημα. Η σταδιακή απομάκρυνση από τη βιωμένη εμπειρία οδηγεί σε μια μορφή εσωτερικής αποξένωσης. Το άτομο συνεχίζει να δρα, αλλά δεν βιώνει πλήρως τη δράση του. Συμμετέχει, αλλά χωρίς να είναι ουσιαστικά παρόν. Η ζωή μετατρέπεται σε αλληλουχία λειτουργιών, ενώ η αίσθηση του νοήματος αποδυναμώνεται. Αυτό που χάνεται δεν είναι η ικανότητα δράσης, αλλά η πυκνότητα της εμπειρίας.
Δεν πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή, αλλά για μια σιωπηρή ανταλλαγή: το άτομο θυσιάζει ένα μέρος της εσωτερικής του ζωής προκειμένου να εξασφαλίσει τη θέση του σε ένα σύστημα που επιβραβεύει τη λειτουργικότητα. Η «ψυχή» -αν την κατανοήσουμε ως το σύνολο της βιωμένης, μη εργαλειακής εμπειρίας- περιορίζεται στο μέτρο που δεν εξυπηρετεί άμεσα την πράξη.
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η "θυσία" δεν παρουσιάζεται ως απώλεια. Αντίθετα, ενσωματώνεται ως φυσική εξέλιξη, ως πρόοδος, ως ωρίμανση. Το άτομο μαθαίνει να θεωρεί τη μείωση της εσωτερικής του έντασης ως επιτυχία, τη συναισθηματική απόσταση ως δύναμη και τη λειτουργικότητα ως ύψιστη αξία. Με αυτόν τον τρόπο, ο ακρωτηριασμός καθίσταται αόρατος, επειδή έχει κανονικοποιηθεί.
Σε κοινωνικό επίπεδο, αυτή η διαδικασία οδηγεί σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι συνυπάρχουν χωρίς να συνδέονται ουσιαστικά. Η ενσυναίσθηση περιορίζεται, οι σχέσεις τυποποιούνται και η συλλογική ζωή χάνει το βάθος της. Η κοινωνία παραμένει αποτελεσματική, αλλά γίνεται ολοένα και πιο αποσυνδεδεμένη από τη βιωμένη ανθρώπινη εμπειρία που τη θεμελιώνει.
Ίσως να πρέπει να το ομολογήσουμε: ο δυτικός ορθολογισμός μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως γνωσιακό επίτευγμα, αλλά και ως μορφή υπαρξιακής απώλειας. Η λειτουργικότητα της σύγχρονης κοινωνίας φαίνεται να βασίζεται σε μια σιωπηρή προϋπόθεση: την αποδοχή ενός μερικού εαυτού. Και ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να λειτουργούμε αποτελεσματικά μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αλλά αν στ' αλήθεια, συνειδητά, είμαστε έτοιμοι, "είναι εντάξει", να καταβάλλουμε κάθε στιγμή το αντίτιμο αυτής της απώλειας του Εαυτού.
Βιβλιογραφία:
- Societal Inner Dissociation (SID)
-Hindess, B. (2025). Rationality and modern society. Journal of Applied Social Psychology. - Kerr, L. K. (2022). Dissociation in late modern America: A defense against soul? LK Kerr Books.