G.E.M. DE STE. CROIX.
Ο ΤΑΞΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ, από την Αρχαϊκή Εποχή ως την Αραβική Κατάκτηση.
Το βιβλίο του Geoffrey de Saint Croix αποτελεί μια εμβληματική συμβολή στη μελέτη της ιστορίας της αρχαιότητας μέσα από το πρίσμα της μαρξιστικής θεωρίας.
Με βαθιά γνώση των πηγών και εντυπωσιακή φιλολογική και ιστορική τεκμηρίωση, ο Saint Croix εστιάζει στον ρόλο του ταξικού αγώνα ως κινητήριας δύναμης των κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών μετασχηματισμών στον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο.
Το βιβλίο καλύπτει μια τεράστια χρονική περίοδο, από την Αρχαϊκή Εποχή της Ελλάδας (8ος αι. π.Χ.) έως και την Αραβική κατάκτηση της Ανατολής τον 7ο αιώνα μ.Χ.
Σε αυτή την μεγάλη ιστορική περίοδο, ο συγγραφέας αναδεικνύει ότι οι κοινωνικές συγκρούσεις δεν είναι περιστασιακά φαινόμενα, αλλά σταθερά παρόντα και καθοριστικά για την πορεία των κοινωνιών.
Η κύρια μορφή αυτής της πάλης είναι η αντίθεση μεταξύ των κυρίαρχων τάξεων, ιδιοκτητών γης, δουλοκτητών και των καταπιεσμένων τάξεων, όπως οι φτωχοί αγρότες, οι δούλοι, οι απελεύθεροι και οι ακτήμονες.
Ένας από τους βασικούς άξονες της ανάλυσης του Saint Croix είναι η δουλεία.
Τη θεωρεί θεμέλιο του αρχαίου τρόπου παραγωγής και στοιχείο που διαμόρφωσε ριζικά την οικονομία, την πολιτική και την ιδεολογία των αρχαίων κοινωνιών.
Μέσα από την εκτενή μελέτη αρχαίων πηγών, νομικών κειμένων, επιγραφών και άλλων τεκμηρίων, ο συγγραφέας αναδεικνύει τη βαρβαρότητα και την εκμετάλλευση πάνω στην οποία οικοδομήθηκαν οι πολιτισμοί της εποχής.
Ο Saint Croix εστιάζει σε χαρακτηριστικά παραδείγματα ταξικής σύγκρουσης, όπως οι κοινωνικές εντάσεις στην Αθήνα της κλασικής περιόδου, οι συγκρούσεις ανάμεσα σε πατρικίους και πληβείους στη Ρώμη, οι εξεγέρσεις των δούλων (όπως αυτή του Σπάρτακου), αλλά και οι πιο “ύπουλες” μορφές ιδεολογικής κυριαρχίας, που διατήρησαν την κοινωνική ανισότητα μέσα από νόμους και θεσμούς.
Το έργο αντιπαρατίθεται ανοιχτά με την παραδοσιακή, φιλελεύθερη ιστοριογραφία, η οποία τείνει να αποσιωπά ή να υποτιμά τον ρόλο της κοινωνικής σύγκρουσης στην εξέλιξη των αρχαίων πολιτισμών.
Αντίθετα, ο Saint Croix βλέπει τις πολιτικές και πολιτισμικές εξελίξεις ως αποτελέσματα αυτών των συγκρούσεων και όχι ως ουδέτερες ή “φυσικές” διεργασίες.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στον τρόπο με τον οποίο οι κυρίαρχες τάξεις χρησιμοποίησαν την ιδεολογία, τη θρησκεία, τη φιλοσοφία και τη νομοθεσία για να νομιμοποιήσουν και να διατηρήσουν την κυριαρχία τους.
Μέσα από αυτά τα εργαλεία, εδραιώθηκαν κοινωνικές ιεραρχίες που σπάνια αμφισβητήθηκαν ουσιαστικά, με εξαίρεση στιγμές έντονης κρίσης και σύγκρουσης.
Το βιβλίο κλείνει με την περίοδο της παρακμής της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και την Αραβική κατάκτηση, τονίζοντας πώς οι εσωτερικές αντιφάσεις του δουλοκτητικού συστήματος, σε συνδυασμό με εξωτερικές πιέσεις, οδήγησαν στη σταδιακή κατάρρευσή του.
Το έργο του Geoffrey de Saint Croix δεν είναι απλώς μια ιστορική μελέτη, είναι ένα πολιτικό κείμενο, μια κριτική της κοινωνικής αδικίας και εκμετάλλευσης που διαπερνούσε ακόμα και τις πιο “ένδοξες” σελίδες του αρχαίου κόσμου.
Είναι ένα έργο που προκαλεί τον αναγνώστη να επανεξετάσει τη σχέση του με το παρελθόν και να αναγνωρίσει τις διαχρονικές διαστάσεις της ταξικής πάλης.
Η Μετάβαση της Ρώμης από τη Δημοκρατία στην Ολιγαρχία.
Η ιστορία της Ρώμης είναι βαθιά συνδεδεμένη με τις έντονες κοινωνικές συγκρούσεις και τις διαρκείς μεταβολές στο σύστημα διακυβέρνησης.
Η περίοδος της ρωμαϊκής Δημοκρατίας (509–27 π.Χ.) υπήρξε μια εποχή μεγάλης πολιτικής κινητικότητας αλλά και όξυνσης ταξικών εντάσεων, που τελικά οδήγησαν στη μετάβαση προς ένα συγκεντρωτικό, ολιγαρχικό καθεστώς, πρώτα υπό τη μορφή της "Πριγκιπικής εξουσίας" (principatus) του Οκταβιανού Αυγούστου και στη συνέχεια με την πλήρη εγκαθίδρυση της Αυτοκρατορίας.
Η ρωμαϊκή Δημοκρατία γεννήθηκε από μια μορφή αριστοκρατικής εξέγερσης: την ανατροπή της βασιλείας των Ταρκυνίων και την εγκαθίδρυση ενός συστήματος στο οποίο κυρίαρχο ρόλο είχαν οι πατρίκιοι, η γαιοκτητική αριστοκρατία της πόλης.
Ωστόσο, γρήγορα αναπτύχθηκε ένας μακροχρόνιος αγώνας ανάμεσα σε πατρικίους και πληβείους, γνωστός ως ο "Αγώνας των Τάξεων" (Conflict of the Orders), που διήρκεσε από τον 5ο ως τον 3ο αιώνα π.Χ.
Οι πληβείοι διεκδίκησαν πολιτικά δικαιώματα, πρόσβαση στα αξιώματα και προστασία από την αυθαίρετη εξουσία των ευγενών, επιτυγχάνοντας θεσμικές νίκες όπως η δημιουργία του αξιώματος του δημάρχου του λαού (tribunus plebis) και η θέσπιση γραπτών νόμων (Δωδεκάδελτος).
Παρότι η Ρώμη διατηρούσε εξωτερικά μια "μεικτή" πολιτεία, με στοιχεία μοναρχίας (οι ύπατοι), αριστοκρατίας (η Σύγκλητος) και δημοκρατίας (οι λαϊκές συνελεύσεις), στην πράξη η εξουσία βρισκόταν στα χέρια μιας μικρής, πλούσιας ελίτ, των συγκλητικών και των ιππέων (equites).
Η συσσώρευση πλούτου από τις κατακτήσεις, ιδιαίτερα μετά τους Καρχηδονιακούς πολέμους, διεύρυνε το χάσμα ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς.
Η μικρή αγροτική τάξη άρχισε να εξαφανίζεται, καθώς οι αγρότες είτε κατέστρεψαν τα χωράφια τους στον πόλεμο είτε έχασαν τη γη τους από τα χρέη.
Η γη συγκεντρώθηκε στα χέρια των πλουσίων και οργανώθηκε σε τεράστια αγροκτήματα (latifundia) με βάση τη δουλική εργασία.
Οι πολίτες-αγρότες που αποτελούσαν την καρδιά του ρωμαϊκού στρατού περιθωριοποιήθηκαν και οδηγήθηκαν στις πόλεις, δημιουργώντας ένα μεγάλο και κοινωνικά ρευστό προλεταριάτο.
Αυτό το νέο σώμα πολιτών γινόταν αντικείμενο χειραγώγησης μέσω της πολιτικής των "άρτων και θεαμάτων", ενώ έχανε τη δυνατότητα πραγματικής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.
Η εσωτερική κρίση της Δημοκρατίας εκφράστηκε με τις μεταρρυθμιστικές προσπάθειες των Γράκχων (Τιβέριος και Γάιος Γράκχος), που επιχείρησαν να αναδιανείμουν τη γη και να περιορίσουν την εξουσία της συγκλητικής ολιγαρχίας.
Η αποτυχία τους και η βίαιη εξόντωσή τους σηματοδοτούν την έναρξη μιας περιόδου πολιτικής αστάθειας και εμφυλίων συγκρούσεων.
Ακολούθησε μια σειρά από συγκρούσεις ανάμεσα σε λαϊκιστές και συντηρητικούς, με αποκορύφωμα τον εμφύλιο ανάμεσα στον Μάριο και τον Σύλλα, και αργότερα τον πόλεμο ανάμεσα στον Ιούλιο Καίσαρα και τον Πομπήιο.
Ο Ιούλιος Καίσαρας προσπάθησε να εγκαθιδρύσει μια συγκεντρωτική μορφή εξουσίας με λαϊκό έρεισμα, αλλά η δολοφονία του από την αριστοκρατική μερίδα της Συγκλήτου ανέδειξε το βάθος των ταξικών και πολιτικών αντιθέσεων.
Η τελική πράξη της μετάβασης παίχτηκε με την άνοδο του Οκταβιανού (Αυγούστου), ο οποίος συγκέντρωσε όλες τις βασικές εξουσίες στο πρόσωπό του, διατηρώντας παράλληλα τη βιτρίνα των δημοκρατικών θεσμών.
Έτσι, ιδρύθηκε η Πριγκιπική Ολιγαρχία, δηλαδή ένα αυταρχικό καθεστώς με συγκεντρωμένη εξουσία, όπου οι θεσμοί λειτουργούσαν περισσότερο ως εργαλεία νομιμοποίησης παρά ως μηχανισμοί λαϊκής συμμετοχής.
Από μια μαρξιστική σκοπιά, όπως αυτή του Geoffrey de Saint Croix, η μετάβαση από τη Δημοκρατία στην Ολιγαρχία και τελικά στην Αυτοκρατορία μπορεί να ερμηνευτεί ως αποτέλεσμα της όξυνσης των ταξικών αντιθέσεων που το πολιτικό σύστημα της Δημοκρατίας αδυνατούσε πλέον να διαχειριστεί.
Η συγκέντρωση του πλούτου και της γης, η αποδυνάμωση της μικροϊδιοκτησίας, η ενίσχυση της δουλείας και η περιθωριοποίηση των λαϊκών στρωμάτων δημιούργησαν μια κοινωνική πραγματικότητα που δεν μπορούσε να καλυφθεί από τις δημοκρατικές προσχηματικές μορφές.
Η πτώση της Δημοκρατίας στη Ρώμη δεν ήταν λοιπόν απλώς μια "πολιτειακή" αλλαγή.
Ήταν το αποτέλεσμα βαθιών κοινωνικών και ταξικών διεργασιών, που διαμόρφωσαν τη μορφή της εξουσίας και άνοιξαν τον δρόμο για τον συγκεντρωτικό, αυτοκρατορικό αυταρχισμό.
Μπέρτολτ Μπρεχτ.
Ερωτήσεις ενός εργάτη που διαβάζει.
Ποιος έχτισε τη Θήβα την εφτάπυλη;
Στα βιβλία δε βρίσκεις παρά των βασιλιάδων τα ονόματα.
Oι βασιλιάδες κουβαλήσαν τ’ αγκωνάρια;
Και τη χιλιοκαταστραμμένη Bαβυλώνα ποιος την ξανάχτισε τόσες φορές;
Σε τι χαμόσπιτα της Λίμας της χρυσόλαμπρης ζούσαν οι οικοδόμοι;
Tη νύχτα που το Σινικό Tείχος αποτελειώσαν, πού πήγανε οι χτίστες;
H μεγάλη Pώμη είναι γεμάτη αψίδες θριάμβου. Ποιος τις έστησε;
Πάνω σε ποιους θριαμβεύσανε οι Kαίσαρες;
Tο Bυζάντιο το χιλιοτραγουδισμένο μόνο παλάτια είχε για τους κατοίκους του;
Aκόμα και στη μυθική Aτλαντίδα, τη νύχτα που τη ρούφηξε η θάλασσα,
τ’ αφεντικά βουλιάζοντας, μ’ ουρλιαχτά τους σκλάβους τους καλούσαν.
O νεαρός Aλέξανδρος υπόταξε τις Iνδίες.
Mοναχός του;
O Kαίσαρας νίκησε τους Γαλάτες.
Δεν είχε ούτ’ ένα μάγειρα μαζί του;
O Φίλιππος της Iσπανίας έκλαψε όταν η Aρμάδα του βυθίστηκε.
Δεν έκλαψε, τάχα, άλλος κανένας;
O Mέγας Φρειδερίκος κέρδισε τον Eφτάχρονο τον Πόλεμο.
Ποιος άλλος τόνε κέρδισε;
Kάθε σελίδα και μια νίκη.
Ποιος μαγείρεψε τα νικητήρια συμπόσια;
Κάθε δέκα χρόνια κι ένας μεγάλος άντρας.
Ποιος πλήρωσε τα έξοδα;
Πόσες και πόσες ιστορίες
Πόσες και πόσες απορίες.
Vincent van Gogh "Οι πατατοφάγοι",1885.